Jeszcze do niedawna byłam przekonana, że dobre maniery to kwestia osobistego wyboru każdego z nas. Dziś, dostrzegając postępującą destrukcję życia publicznego, widzę, że ogłada to nie jest kwestia wyboru, tylko konieczności.   

Po raz kolejny więc chciałabym napisać o tym, że nie warto dobrych manier traktować ani sentymentalnie (ach, ta wspaniała arystokracja, kiedyś to było pięknie), ani z resentymentem (straszna arystokracja, to były czasy krzywd i wyzysku). 

Warto oderwać się zarówno od resentymentu, jak i od sentymentu i potraktować dobre maniery w sposób uniwersalny, jako narzędzie (a więc coś istniejącego samo w sobie), które możemy wykorzystać do przywrócenia równowagi w naszych doświadczeniach społecznych.

Nie traktujmy dobrych manier jako reliktu przeszłości, który jest tylko ciekawostką, niczym antyczny mebel w nowoczesnym wnętrzu, coś w rodzaju snobizmu czy mody na eklektyzm.

Dobre maniery odczytane na nowo to jedyny sposób na poprawę wątłych relacji społecznych.  

Dlaczego relacje społeczne są wątłe?

Współcześnie całkowicie zatarła się granica pomiędzy tym, co publiczne a tym, co prywatne. Nie mamy pojęcia gdzie ona przebiega i to nas dezorientuje. Nie wiemy tego ani w odniesieniu do ubrania, ani w odniesieniu do zachowania.

Paradoksem współczesności jest to, że w relacjach osobistych mamy kłopot z otwartym wyrażaniem uczuć, podczas gdy w kontaktach publicznych to właśnie nimi się kierujemy, często w ogóle sobie tego nie uświadamiając.

Granica

Zacznijmy więc od tego, że przyjrzymy się, jak stopniują się relacje międzyludzkie, począwszy od najprostszych, czyli publicznych do najbardziej złożonych, czyli prywatnych.

• Do sfery publicznej, w której istotną rolę odgrywają (a przynajmniej powinny odgrywać) konwencje i formy (inaczej: dobre maniery), należą:

→ kontakty,

→ interakcje,

→ stosunki.

• Do sfery prywatnej, której domeną jest indywidualna ekspresja, czyli wyrażanie uczuć, należą:

→ więzi, 

→ tożsamość. 

Kontakty (sfera publiczna) to np.:

mijanie się obcych ludzi na ulicy, spotkanie się z kimś wzrokiem, uśmiech, skinienie głową; kontakt jest chwilowy, następuje wtedy gdy np. zderzymy się z kimś, mówimy przepraszam i idziemy dalej, albo kiedy mówimy dzień dobry obcej osobie, mijając ją na górskim szlaku (albo na hotelowym korytarzu). Z kontaktem mamy do czynienia również wtedy, kiedy jadąc samochodem, unosimy rękę w geście podziękowania, np. za wypuszczenie z drogi podporządkowanej.

Kontakty mogą przerodzić się w interakcje.

Interakcje (sfera publiczna):

interakcja trwa dłużej niż kontakt, wymaga nieco większego zaangażowania, wymiany zdań, krótkiej rozmowy. Z interakcjami mamy do czynienia np. w sklepach, w zakładach usługowych, w urzędach, wszędzie tam, gdzie coś załatwiamy, ale także na ulicy, gdy np. musimy o coś zapytać przypadkowego przechodnia, a on nam coś tłumaczy, lub wtedy, gdy zamieniamy kilka słów z sąsiadem na klatce schodowej. Również w przedziale kolejowym, kiedy podejmujemy ze współpasażerem niezobowiązującą rozmowę. 

Interakcje mogą przerodzić się w stosunki.

Stosunki (sfera publiczna):

z tym typem doświadczeń mamy do czynienia np. w pracy, na uczelni, w szkole; jest to znajomość zarówno niezobowiązująca, jak koledzy i koleżanki, z którymi nie spotykamy się na gruncie towarzyskim; ale także ta bardziej zobowiązująca towarzysko, kiedy czasem gdzieś razem wychodzimy po pracy albo po zajęciach. Istotą stosunków jest to, że nie jest to jednak znajomość intymna – nie musimy o sobie wszystkiego wiedzieć, aby dobrze się razem bawić lub owocnie współpracować.

Stosunki mogą przerodzić się w więzi.

Więzi (sfera prywatna):

Kiedy stosunki zaczną przeradzać się w więzi, wówczas tworzy się związek dwojga ludzi, potem rodzina. Więzi mogą być też przyjacielskie; zawsze jest to coś głębokiego, jesteśmy tu już na płaszczyźnie intymnej, dużo o sobie wiemy; znamy swoje uczucia dotyczące różnych kwestii, możemy nawet porozumiewać się bez słów.

Więzi mogą przeradzać się w tożsamość.

Tożsamość (sfera prywatna):

jest to apogeum międzyludzkich doświadczeń; długotrwałe więzi tworzą tożsamość, jak np. tożsamość rodzinną; całe skomplikowanie tożsamościowe wynika z tego, że tożsamość nie jest czymś jednorodnym, gdyż buduje się jednocześnie na kanwie wspólnoty rodzinnej (a na tę nie mamy wpływu), jak i wspólnoty światopoglądowej (tę wybieramy sami).   

Bogu, co boskie, cesarzowi, co cesarskie

Kontakty, interakcje i stosunki, przynależąc do sfery publicznej, powinny być nacechowane pewną bez-osobowością.

Używam tego określenia w rozumieniu autora książki Upadek człowieka publicznego.

Taka bez-osobowość w ujęciu Sennetta jest czymś dobrym, właściwym. Objawia się w stosowaniu w sferze publicznej obiektywnych form i konwencji, które są niezależne od uczuć (uprzedzeń, naleciałości) oraz od pragnień własnego Ja („Ja” pisane dużą literą oznacza tu podmiot psychologiczny, a nie tylko zaimek – wspominam o tym, ponieważ ktoś zwrócił mi kiedyś na to uwagę).

Aby być wobec siebie uprzejmymi, nie musimy wiedzieć, co druga strona lubi, nie musimy być do siebie podobni. Owa bez-osobowa uprzejmość do niczego nas nie zobowiązuje. Jest tylko tym, czym jest – uprzejmością, czymś w rodzaju estetyki zachowania.

W odróżnieniu od trzech pierwszych doświadczeń (kontaktów, interakcji, stosunków), dwa ostatnie, czyli więzi i tożsamość, to są doświadczenia bazujące na uczuciach. Nie dość, że zwykle przeciwstawiają się  logice i rozsądkowi (rodzinę np. możemy kochać i nienawidzić jednocześnie), to bazują na bardzo osobistym odnoszeniu się człowieka do otaczającej go rzeczywistości. 

Strefa publiczna i strefa prywatna razem wzięte, harmonijnie się uzupełniając, powinny tworzyć to, co moglibyśmy nazwać całokształtem stosunków społecznych. 

Tymczasem obserwując otaczającą nas rzeczywistość z pewnością zauważymy, jak bardzo sfera prywatna (indywidualistyczna ekspresja uczuciowa: to, co ja czuję i jak czuję jest najważniejsze) nakłada się na strefę publiczną.   

Kiedy na przestrzeni czasów konwencje i formy zanikły, sfera publiczna opustoszała z uniwersalnych form. Puste miejsce wypełniła indywidualistyczna ekspresja, czyli kierowanie się emocjami, czego ostatecznym wyrazem są media społecznościowe z całą gamą emotikonów. 

Rodzic, dziecko i przechodzień

Weźmy taki przykład.

Więź i wspólnota tożsamości rodzica z dzieckiem sprawia, że jeśli przypadkowy przechodzień na ulicy zwróci dziecku uwagę (kontakt), że „upuściło” papierek po batoniku na chodnik, rodzic najprawdopodobniej oburzy się na zwracającego uwagę przechodnia.

Sytuacja z dużą dozą prawdopodobieństwa może wyglądać tak, że rodzic powie dziecku by podniosło papier, ale w ogóle nie wejdzie w interakcję z przechodniem, nawet na niego nie spojrzy, ponieważ prawdopodobnie poczuje się osobiście dotknięty zwróconą uwagą.  

Richard Sennett zauważa:

„Dochodzi więc do pomieszania życia publicznego z prywatnym; w kategoriach uczuć prywatnych pojmuje się sprawy publiczne, które można odpowiednio regulować wyłącznie w ramach kodów o bezosobowym znaczeniu.” 

W zharmonizowanej sferze prywatno-publicznej sytuacja wyglądałaby tak: przechodzień zwraca uwagę dziecku, rodzic mówi dziecku, by podniosło papier, a potem zwraca się do przechodnia: „Dziękuję, umknęło to mojej uwadze”. Koniec. Ani nic więcej, ani nic mniej. Bez-osobowość, czyli dystans wobec własnego Ja. Dobre maniery. 

Koszulki

Inny (uproszczony) przykład, związany z ubiorem, dobrze pokazuje dlaczego neutralny, czyli bez-osobowy strój jest pożądany w sferze publicznej. 

Na ulicy spotykają się dwie osoby w koszulkach manifestujących światopogląd (tożsamość) np. z uniesioną pięścią i napisem „Siła naszą mocą” oraz z tęczą i napisem „Miłość to miłość”.

I znowu z dużą dozą prawdopodobieństwa można stwierdzić, że te osoby będą miały kłopot z porozumieniem się nawet na płaszczyźnie zwykłej, najprostszej interakcji. 

Wyobraźmy sobie, że stoją na przystanku i jedna osoba chciałby zapytać drugą o to, czy odjechał już autobus nr 40.  Raczej do tego nie dojdzie, bo obie zamkną się w sobie, unikając wzajemnie swoich osobowości.  

Tymczasem, gdyby miały na sobie zwykłe bez-osobowe koszulki to ich interakcja nie byłaby nacechowana osobowością. Interakcja miałaby szansę zaistnieć, bo byłaby neutralna, w sensie: bez etykiety obwieszczającej dosłownie, literalnie, co jest w środku. 

Moje Ja

Przykład z koszulkami potraktujmy jako prostą metaforę, bo często obnosimy się ze swoim Ja nie tylko za pomocą stroju. Ten przykład dość dobrze pokazuje z czym wiąże się nakładanie wyrazistych cech prywatnych na publiczny wizerunek.

Jest to coś, co blokuje wymianę, ponieważ wejście w interakcję z inną osobowością napawa nas swego rodzaju lękiem. Nie wiemy, czego możemy się spodziewać i jak się wobec innej osobowości zachować.  Pomimo tego, że jesteśmy sobą i tylko sobą (jak nam każą poradniki i memy), czujemy się obco i wcale nie pewnie. 

Im więcej intymności (sfery prywatnej), tym mniej towarzyskości (sfery publicznej)

Sennett stawia genialną w swojej prostocie tezę:

„Im więcej intymności, tym mniej towarzyskości”.

W innym miejscu mówi:

„Nasilenie intymnego kontaktu osłabia towarzyskość”. 

W świecie realnym sfera publiczna właściwie jest już martwa. Można to dostrzec np. na wernisażach albo przyjęciach stojących, gdzie znajomi sobie ludzie łączą się w grupki, lecz nie przyjmują do nich (brak kontaktu, interakcji) osób obcych, nieznajomych.

Martwotę sfery publicznej, na którą nakłada się sfera prywatna, widać nawet na swojskich przyjęciach weselnych, gdzie dwie rodziny coraz rzadziej się mieszają. Każdy bawi się w swojej grupce połączonej więzami i tożsamością. 

Warto w tym miejscu wspomnieć savoir-vivre’ową zasadę usadzania par przy stole, wg której małżonkowie nie powinni siedzieć obok siebie, bo to odgranicza ich od kontaktu z innymi, nieznajomymi ludźmi.

Powtórzmy: „Im więcej intymności, tym mniej towarzyskości”. 

Człowiek savoir-vivre to człowiek publiczny

W tym kontekście warto zauważyć, że wg Senntta idealny człowiek publiczny to taki

„który swobodnie porusza się w różnorodnym środowisku,  dobrze czuje się w sytuacjach niemających związków ani odpowiedników z tym, co jest mu znajome”.

Przyświeca mu idea, że rozwija się tylko poprzez spotkanie z nieznanym, innym (ludzie, myśli, miejsca). 

Aby jednak wejść w kontakty, interakcje i stosunki z kimś nieznanym potrzebna jest właśnie owa bez-osobowość, zdystansowanie wobec własnego Ja zarówno u jednego, jak i drugiego podmiotu relacji.

Civility

Sennett zauważa z lekką ironią, że choć najstarsze znaczenie słowa ogłada (civility), kojarzy ją z obowiązkami obywatela (gdyż oznacza cywilizowane relacje z bardzo różnymi, obcymi ludźmi), to dziś „przywodzi raczej na myśl, które roczniki cos-d’Estournel należy zlać do karafki”. 

Tymczasem istotą ogłady nie jest znajomość cygar i win lecz bez-osobowość w sferze publicznej, umożliwiająca czyste obcowanie towarzyskie, oddzielone od „złego samopoczucia i prywatnych uczuć tych, którzy je noszą”.

„Brak ogłady (incivility) jest dokładnym przeciwieństwem tego, co tu opisano. To obciążanie innych swoją osobą; to osłabienie więzów towarzyskich z innymi spowodowane ciężarem osobowości”.  

&

Konkluzją z tego wpisu niech będzie myśl, że dobre maniery to jest coś ponadczasowego, a przede wszystkim: coś bardzo uspołeczniającego. Włączenie konwencji i form do swojego zachowania w sferze publicznej pociąga za sobą stopniowe i samoistne oddzielenie owej sfery od tego, co prywatne. To stabilizuje świat. 

Pozdrawiam ♥

Wszystkie cytaty pochodzą z książki Richarda Sennetta, Upadek człowieka publicznego, Muza 2009.