Opryskliwość, nietakt czy nawet afronty, których doświadczamy jako adresaci (a czasem jesteśmy także nadawcami tak wyrażonych komunikatów) są wynikiem utraty kontroli nad emocjami. Kiedy nie potrafimy zapanować nad gniewem czy frustracją, reagujemy impulsywnie i nieodpowiedzialnie. To prowadzi do napięć w relacjach społecznych oraz tworzy nieprzyjemną atmosferę.

Oczywiście musimy powiedzieć to sobie otwarcie, że nikt nie jest wolny od afektów, dlatego warto opanować trudną sztukę obserwowania swoich emocji i pracy nad nimi. Najlepiej robić to poprzez praktykę.

Sytuacje trudne, wzbudzające silne emocje, warto traktować jako swego rodzaju poligon doświadczalny i po czasie, na spokojnie wyciągać z nich wnioski, trochę jak sportowcy, którzy po każdych zmaganiach analizują swój występ, żeby zobaczyć z boku, co mogliby w swojej sprawności poprawić.

Na to, że reagujemy emocjonalnie może wpływać wiele czynników, jak np. słabsza dyspozycja dnia. Ponadto wpływ na emocje może mieć również otoczenie, w którym się znajdujemy. Jeśli przebywamy w gronie ludzi życzliwie nastawionych, prawdopodobnie sami będziemy przyjaźnie rezonować w interakcjach z innymi. Nie można zapominać również o indywidualnym temperamencie i doświadczeniach życiowych. Każdy z nas ma inne predyspozycje do reagowania emocjonalnego oraz unikalną historię, która kształtuje nasze reakcje.

I tutaj właśnie na arenę relacji towarzyskich i społecznych wkracza zagadnienie savoir-vivre’u, czyli reakcji wyuczonych i wypracowanych w drodze wychowania, edukacji. Kiedy mamy świadomość pewnych norm społecznych i zasad etykiety, jesteśmy bardziej skłonni do wyrażania swoich emocji w sposób poprawnościowy i szanujący innych, co jednocześnie wcale nie oznacza (co czasem błędnie się zakłada), że musimy ze wszystkim się zgadzać i wszystko akceptować.

Warto pamiętać, że przestrzeń międzyludzka, czyli to, co nas otacza, składa się z pola naszych reakcji i naszego nastawienia oraz z pola reakcji i nastawienia innych ludzi. I choć nie mamy wpływu na całokształt przestrzeni międzyludzkiej, to jesteśmy odpowiedzialni za własne pole: reakcji i nastawień.

Tym, co może pomóc w pewnym stopniu ograniczyć ryzyko nazbyt emocjonalnej reakcji jest psychiczne przygotowanie się na negatywną sytuację, a także świadomość, że prawdopodobnie nie wszystko, co zaplanowaliśmy, pójdzie po naszej myśli.

Oczywiście wiem, że zapanowanie nad sobą w pewnych sytuacjach bywa trudne, jak na przykład wtedy kiedy jesteśmy atakowani słownie, kiedy stawia się nam absurdalne zarzuty, obwinia się nas o coś albo kiedy podważa się nasze kompetencje i jeszcze na dodatek to wszystko odbywa się w sposób obcesowy, a czasem ordynarny. 

Wiem, że chęć użycia soczyście dosadnej odpowiedzi na chamowate zachowanie kiełkuje w każdym z nas, bo niestety „Za obcowanie z niechlujną rzeczywistością nie można nie zapłacić pewnej ceny”.*

Musimy jednak mieć świadomość obiegu bezwstydnej grubiańskości w organizmie społecznym: kiedy ulegamy tej pokusie, przyczyniamy się do tego, że rzeczywistość staje się niechlujna, a rażące zachowania i reakcje przenikają do głównego nurtu, tworząc nowe, karykaturalne normy (media społecznościowe, które bazują na populistycznych, emocjonalnych reakcjach są tu doskonałym przekaźnikiem i utrwalaczem).

Nie ulega żadnej wątpliwości, że człowiek kulturalny na pewno nie powinien barbarzyństwa w żadnej formie, fizycznej i mentalnej, ignorować, nie ważne czy jest ono skierowane bezpośrednio przeciwko nam, czy jesteśmy tylko świadkami czyjegoś bezwstydnego zachowania, kiedy np. ktoś wyrzuca śmieci w krzaki albo niszczy publiczną infrastrukturę, albo ubliża kasjerce w supermarkecie, albo pisze obrzydliwy komentarz w Internecie.

Opryskliwość i brak szacunku dla ludzi, a także dla wspólnej przestrzeni, nie tylko wpływają negatywnie na poszczególne relacje międzyludzkie, ale również niszczą ogólną atmosferę społeczną. Jeśli przymkniemy oko na takie zachowanie, otworzymy furtkę dla jeszcze większej agresji i braku szacunku. Reakcja powinna być jednak zawsze zdystansowana i roztropna.

Afront

Jeśli czujemy, że czyjeś zachowanie względem nas jest niestosowne, niegrzeczne czy niewłaściwe, zawsze, ale to zawsze, mamy prawo (a nawet obowiązek względem siebie) stanowczo to wyrazić mówiąc np.: „Proszę nie zwracać się do mnie w ten sposób”.

Stosujemy ten wariant wtedy, kiedy bez wątpienia stwierdzamy, że ktoś ma złe intencje i jego niewłaściwe zachowanie jest zamierzone. Można powiedzieć, że działa z premedytacją. W branżowym języku savoir-vivre’u powiedzielibyśmy, że jest to afront, czyli zniewaga.

Stanowcze i jasne wyrażenie swojej dezaprobaty na afront daje nam symboliczną przestrzeń bezpieczeństwa, coś w rodzaju szklanego klosza. Nawet jeśli ten ktoś nadal będzie niegrzecznie się do nas zwracał, my – dając sygnał, że absolutnie tego nie akceptujemy – pokazujemy, że problem jest po jego stronie. Jasno i otwarcie wyrażona niezgoda w pewnym sensie uodparnia nas na dalsze afronty.

Oczywiście wiele przykładów z życia wziętych pokazuje, że zniewaga może być wykorzystywana jako prowokacja. Savoir-vivre mimo wszystko odradza rękoczyny.

Nietakt

Jeśli domyślamy się, że czyjeś niewłaściwe zachowanie nie było wynikiem złej woli, tylko skutkiem braku obycia, braku refleksji lub wrażliwości, powinnyśmy je zignorować. Takie zachowanie – świadome, ale niezłośliwe – w etykiecie towarzyskiej nazywamy nietaktem.

Jeśli zachowanie było wyjątkowo niestosowne, możemy dać do zrozumienia, np. odpowiednim spojrzeniem, że zauważyłyśmy, ale na razie jeszcze nie będziemy oficjalnie reagować. Nasza reakcja, choć niewerbalna, powinna być jednoznaczna i czytelna.

Gafa

Gafy przydarzają się każdemu, nawet tym najbardziej zasadniczym, najlepiej wychowanym i najbardziej przywiązanym do form, ponieważ wynikają z nieprzewidywalności pewnych sytuacji, lapsusów językowych bądź po prostu pomyłek. Nie są zamierzone i nie mają złych intencji. Zwyczajnie „się przydarzają”, mają też taką właściwość, że często rozluźniają zbyt napiętą atmosferę. Myślę, że dzięki gafom można nabrać dystansu do siebie i do otoczenia.

Reakcja na czyjąś gafę zależy od reakcji tego, kto tę gafę popełnił.

Jeśli ta osoba jest spięta i zestresowana, to lepiej będzie, jeśli gafy nie zauważymy. Jeśli natomiast jest w miarę wyluzowana, reagujemy z humorem, po czym zapominamy o sprawie.

Ważna uwaga: gafę ma prawo wspominać w formie anegdoty jedynie jej sprawca. Zdarza się, że czyjaś gafa staje się rodzinną anegdotą przekazywaną nieustannie z ust do ust przez osoby postronne („Ha ha ha, a pamiętasz jak Janek…” itd.).  Takie zachowanie jest już sporym nietaktem względem Janka.

Kończąc, chciałabym jeszcze zwrócić uwagę na fakt, że zrozumienie dla cudzych nietaktów i gaf jest jednym z savoir-vivre’owych przymiotów. Nie zapominajmy o empatii – każdy człowiek, z którym się stykamy, może popełnić gafę lub czasem mieć trudności w kontrolowaniu emocji. Dla ludzi savoir-vivre’u ważne jest zrównoważone podejście do takich sytuacji, tym bardziej, że sami też – pomimo iż mamy swoje ideały –  idealni nie jesteśmy.

Pozdrawiam ♥

*Adam Zagajewski, Substancja nieuporządkowana, wyd. Znak 2019